Poznato je da se uvijek glasnije čuju oni koji manje znaju, dok “mudriji šute”. Ali kako naučna istraživanja objašnjavaju ovaj fenomen?


Ustaljeno vjerovanje je da se više čuje glas onih koji manje znaju, dok “mudriji šute”. Ono što je novina u medijskom prikazu ove teme je potkrepljenje u vidu naučnog istraživanja. Teza da onaj ko ima šta da kaže uglavnom šuti, dok neznalica ima mnogo samopouzdanja, objašnjava se Daning-Krugerovim efektom, fenomenom opisanom u eksperimentu iz 1999. godine.

Ovaj eksperiment privukao je pažnju javnosti kao i mnogi drugi eksperimenti iz psihologije gdje su zaključci primjenjivi na socijalne situacije. Rado je citiran u medijima, uz tvrdnju da samopouzdanje ima veze s inteligencijom i znanjem. Međutim, to je pogrešno predstavljeno tumačenje Daning-Krugerovog efekta: samopouzdanje počiva na slogu osjećanja, mišljenja i motivacije koja potiče iz ličnosti, a manifestuje se u ponašanju.

Metakognitivne nemogućnosti

U samom Daning-Krugerovom eksperimentu naučnici su upoređivali stvarno postignuće ispitanika na zadatim testovima sa samoprocjenama ispitanika, odnosno time koliko oni sami misle da su bili uspješni prilikom testiranja. Glavni zaključak je da su ispitanici lošijeg postignuća skloni da precijene svoje rezultate, dok ispitanici koji imaju bolji učinak češće potcjenjuju svoje rezultate. Nalaz je tumačen ograničenjima koja nameću metakognitivne nemogućnosti manje sposobnih za procjenu kvaliteta sopstvenih odgovora.

Ovo se slikovito može prikazati manjim i većim krugom, gdje površine kruga predstavljaju usvojeno znanje pojedinca, a obim reprezentuje kontakt, odnosno dodirnu površinu s onim što se ne zna i ne poznaje. Kad je krug manji, i svjesnost o postajanju univerzuma činjenica koje se ne poznaju je manja. S druge strane, osobe s više znanja imaju veći kontakt s nepoznatim ”gradivom”, pa zato razumiju da postoji mnoštvo nepoznanica, imajući u vidu kompleksnost i ekstenzivnost svega onoga što još nisu naučili.

Put razvijanja samopouzdanja nezavisan je od intelektualnih sposobnosti. To znači da uvjerenost u ispravnost odgovora koji nisu tačni u eksperimentu Daninga i Krugera ne potiče od samopouzdanja, već kako je navedeno – od metakognitivne nemogućnosti da se ima uvid u realno loš učinak. U prilog tome ide i naknadno istraživanje o tome šta se dešava ako se ispitanicima da povratna informacija o realnom postignuću: uspješniji će učinak procijeniti boljim, dok će manje uspješni ostati blizu prvobitne procjene.

Jednako pogrešno, a često korišteno tumačenje ovog efekta je “što je neko nekompetentniji, to misli da više zna”. Istraživač Tal Jarkoni s Teksaškog univerziteta u Ostinu upozorava da se u popularno-psihološkim rubrikama magazina prečesto neadekvatno koristi Daning-Krugerov efekat da bi se objasnilo nečije ponašanje.

On navodi da efekat ne implicira da manje sposobni sebe vide kompetentnijim od sposobnijih, to jest da neznalica ne misli da je pametniji od obrazovane osobe, već da prilikom eksperimenta – i pored precjenjivanja svog učinka, i dalje sebe rangiraju niže od onih koji posjeduju znanje ili sposobnosti.

Kritika

Eksperiment Daninga i Krugera je mnogo puta provjeravan i kritikovan. Neke replikacije eksperimenta pokazale su da manje sposobni ispitanici posjeduju kapacitete da prime povratnu informaciju i nakon toga daju tačnije samoprocjene.

Pojedini naučnici osporavaju metodologiju i statistiku korištenu u eksperimentu Daninga i Krugera, tvrdeći da su nalazi rezultat puke regresije ka prosjeku, u kombinaciji s “iluzijom superiornosti”, što je ranije utvrđeni efekat u eksperimentalnoj psihologiji.

Drugi autori tvrde da precjenjivanje učinka ne potiče od metakognitivne neposobnosti, već od “iracionalnog optimizma”. Pristrasnosti u rasuđivanju takođe učestvuju u procjenjivanju učinka, a one same ne predstavljaju metakognitivna ograničenja, a nisu ni odraz samopouzdanja vezanog za samopoštovanje.

Zanimljivost u vezi ovog eksperimenta je da su autori Daning i Kruger 2000. godine bili dobitnici “Ig” (ignoble) Nobelove nagrade u oblasti psihologije – parodije na Nobelovu nagradu, koja se dodjeljuje za trivijalna otkrića i otkrića zabavne prirode u nauci, bez naročite svrhovitosti.

(Novi Magazin)