Šta rade inspekcije: Visoko obrazovanje u BiH kao izvor profita

"Ne sjećam se više gdje, ali znam da nisu imali prostorije nego su vikendom studente autobusima dovozili u motel na predavanja."


Foto: Envato
Foto: Envato

Od nadležnih vlasti, preko inspekcije do pravosuđa. Prebacuje se loptica odgovornosti za probleme u visokom obrazovanju u Bosni i Hercegovini (BiH), koji su eskalirali hapšenjima zbog trgovine univerzitetskim diplomama.

U akciji kodnog naziva “Klaster”, u BiH je 21. februara uhapšeno 11 osumnjičenih za trgovinu univerzitetskim diplomama.

GLEDAJ STUDOMAT.TV

TVoj vodič kroz studentski život!

Radi se o rektorima, dekanim i profesorima na nekoliko privatnih univerziteta u BiH. Državno tužilaštvo ih tereti da su prodajom diploma stekli korist u iznosu od oko 600.000 maraka (oko 300.000 eura).

Enes Hašić, direktor državne Agencije za razvoj visokog obrazovanja i osiguranje kvaliteta, ocjenjuje da ova akcija predstavlja signal vlastima da se “pozabave” nužnim reformama u sektoru visokog obrazovanja.

 – Nije dobro što se ovo dešava, ali je dobro da je otkriveno. Sada svi prebacuju odgovornost s jednih na druge. Nažalost, visoko obrazovanje ustrojeno je tako da imamo 12 ‘mini država’, ističe on za Radio Slobodna Evropa (RSE).

Imena osumnjičenih zvanično nisu objavljena, a Tužilaštvo predmet vodi pod nazivom “Dušan Perić i drugi”.

Politička stranka “Naša priča Republika Srpska” potvrdila je ranije da je među osumnjičenima predsjednik te stranke Zoran Kalinić.

Za pet osumnjičenih u akciji “Klaster” zatraženo je određivanje pritvora. Sud BiH je ovaj zahtjev državnog Tužilaštva odbio i odredio osumnjičenima mjere zabrane. Mjere zabrane određene su, također, za preostalih šest uhapšenih.

Tužilaštvo BiH saopćilo je 27. februara da je uložilo žalbu na ovakvu odluku Suda, ističući da smatra da se jedino određivanjem mjere pritvora može osigurati nesmetano provođenje i okončanje istrage.

Saopćenjem se 21. februara oglasio se i Univerzitet za poslovni inženjering i menadžment Banjaluka, potvrdivši da su inspektori SIPA-e izuzeli dokumentaciju, ali da niko od njihovih uposlenika nije uhapšen.

Isto su za RSE naveli i iz Internacionalnog univerziteta u Travniku, dok se ostali univerziteti, koji su predmet istrage, do sada nisu javno oglasili.

Rad univerziteta nije pod nadzorom države, s obzirom na to da je oblast obrazovanja u nadležnosti entiteta Republika Srpska, deset kantona u Federaciji BiH, te Brčko distrikta, kao zasebne administrativne jedinice.

“Diplome na benzinskim pumpama”

Tokom policijske akcija “Klaster” pretresene su prostorije i oduzeta dokumentacija sa nekoliko privatnih univerziteta.

Iz Državne agencije za istrage i zaštitu (SIPA) saopćeno je da je akcija provedena na području Banjaluke, Bijeljine, Istočnog Sarajeva, Prijedora, Kozarske Dubice, Brčkog, Travnika i Mostara.

Sa devet univerziteta oduzeto je 75 studentskih dosijea, matične knjige, evidencije i druga dokumentacija.

Istraga u operaciji “Klaster” trajala je dvije godine, a glavni tužitelj BiH Milanko Kajganić je, po njenom okončanju, izjavio da se “univerzitetska diploma može kupiti i na benzinskoj pumpi”.

 – To pokazuje da trebamo svi da se uozbiljimo i da inspekcija treba bude rigoroznija, izjavio je Kajganić na konferenciji za novinare 23. februara.

Šta rade inspekcije?

Za nadzor i kontrolu rada univerziteta u BiH zadužene su inspekcije na nivou entiteta Republika Srpska, deset kantona i Brčko distrikta.

Iz Ministarstva nadležnog za visoko obrazovanje Republike Srpske najavili su moguće oduzimanje dozvole za rad univerzitetima kojima bude dokazana trgovina diplomama.

Iz prosvjetne inspekcija Republike Srpske tvrde da su svi univerziteti na području tog bh. entiteta, koji su obuhvaćeni istragom, redovno kontrolirane u proteklim godinama.

No, naglašavaju da su akcije usmjerene na otkrivanje krivičnih djela, primarno u nadležnosti istražnih organa, dok inspekcija “kontrolira dokumentaciju visokoškolskih ustanova”.

U 2022. godini su obavili 90 kontrola, a u 13 slučajeva utvrđene su nepravilnosti.

Za kontrolu rada obrazovnih ustanova u Federaciji BiH nadležne su inspekcije na nivou deset kantona. U tom bh. entitetu nema jedinstvenih podataka o nadzoru.

Refija Kulašin, bivša glavna inspektorica u Srednjobosanskom kantonu, kaže za RSE da inspekcije u većini slučajeva nemaju kapacitete za kontrolu.

Tako pojedini kantoni, iako imaju nekoliko univerziteta, imaju tek jednog inspektora za ovu oblast.

U takvom ambijentu, Kulašin smatra neprimjernim isticanje inspekcija kao glavnih karika u lancu odgovornih.

 – Falsifikat diplome je vrlo jasan, ali kako ćete išta otkriti ukoliko je u matičnu knjigu sve upisano. Nije fer usmjeriti to samo na inspekciju. Znate li koliko bi inspektora trebalo da kontroliše samo visoko obrazovanje, ističe ona.

Rješenje vidi u pooštrenim kriterijima u procesima akreditacije i izdavanju dozvola od nadležnih ministarstava obrazovanja, kao i u drastičnom kažnjavanju odgovornih koje će osujetiti buduće pokušaje trgovine diplomama.

Univerziteti u motelima

Na “nekontroliranu privatizaciju visokog obrazovanja” godinama upozorava Lamija Tanović, umirovljena univerzitetska profesorica iz Sarajeva.

 – Desila se, jer su obrazovne vlasti koje trebaju da kontrolišu, mnogobrojne. Ne zna se ko šta radi. Tu je toliko pogrešnih koraka napravljeno da više ne znate koga da krivite, kaže za RSE.

Prisjeća se kako je kao nekadašnja članica Upravnog odbora državne Agencije za razvoj visokog obrazovanja svjedočila razgovorima o privatnim univerzitetima koji su ponekad otvarani i bez vlastitith prostorija.

 – Ne sjećam se više gdje, ali znam da nisu imali prostorije nego su vikendom studente autobusima dovozili u motel na predavanja. Svega je bilo i ko zna ko je to akreditirao i na koji način, kaže Tanović.

Situaciju u visokom obrazovanju vidi kao dio “tragičnog poslijeratnog preživljavanja”.

– Zamislite kakav primjer dajemo mladima. Misle zasigurno, zašto bih se trudio kad moj drug kupi diplomu ili dobije protekciju na ispitu, jer je nečiji sin. Strašni su to primjeri koji nam tjeraju ljude jer gube povjerenje u sistem, ističe Tanović.

Signal za reforme

U Bosni i Hercegovini ima 39 univerziteta koji posjeduju dozvolu za izvođenje nastave. Od toga je osam javnih, dok su ostali univerziteti u privatnom vlasništvu.

Otvaranje privatnih univerziteta doživjelo je ekspanziju u proteklih desetak godina. Tako danas pojedina mjesta, poput Brčkog na sjeveroistoku BiH, imaju i po tri univerziteta.

Okvirni zakon o visokom obrazovanju BiH tretira visoko školstvo kao djelatnost od posebnog javnog interesa. Direktor državne Agencije za razvoj visokog obrazovanja i osiguranje kvaliteta ističe da to znači da univerziteti ne bi smjeli biti izvor profita.

 – Nažalost, u našoj praksi oni su se se pretvorili u preduzeća i mjesta za izvlačenja profita, ističe Hašić.

Okvirnim zakonom o visokom obrazovanju u BiH, državnoj agenciji dodijeljena je koordinirajuća uloga. To znači da nema direktnih nadležnosti pri otvaranju univerziteta, niti mogućnost inspekcijskog nadzora.

Niži nivoi vlasti nadležni su i za akreditiranje, odnosno vrednovanje kvalitete univerziteta, o čemu ovisi hoće li im biti dopušten rad.

Za taj posao formiraju se komisije na osnovu čijih izvještaja rješenja o akreditaciji donose nadležne obrazovne institucije u kantonima, Republici Srpskoj i Brčko distriktu.

U konačnici, državna Agencija upisuje akreditirane univerzitete u državni registar.

Problemi i na javnim univerzitetima

Ljubinko Mitrović, bivši ombudsmen za ljudska prava u BiH i profesor na jednom od univerziteta u Banjaluci, smatra da istrage ne smiju izuzeti ni javne univerzitete.

Tvrdi da su brojni privatni univerziteti rezultat “arogancije i korupcije na javnim fakultetima”, i osnivaju se u BiH kao preduzeća za koja je dovoljan minimalni osnivački kapital.

Mitrović naglašava da je sve rezultat “haotičnog stanja po pitanju akreditiranja i kontrole univerziteta”.

 – Sada imamo privatne fakultete medicinskih nauka, farmaceutske, mašinske i građevinske fakultete. Dakle, to više nije samo ekonomija. Puštali smo to dok su bile samo društvene nauke i govorili da će to tržište urediti. Međutim, sad je to postalo veoma problematično, ističe on.

U Bosni i Hercegovini je posljednjih godina evidentno smanjenje broja studenta. Unatrag deset godina bilo ih je 120.000, a danas oko 80.000, pokazuju podaci državne Agencije za razvoj visokog obrazovanja.

Kenan Bešlija, student iz Sarajeva, kaže za RSE da ima mnogo problema u radu privatnih fakulteta, ali da ni “državni nisu mnogo bolji”.

To, uz ostalo, ilustrira tvrdnjom da se na pojednim javnim univerzitetima može osjetiti snažan utjecaj politike i “podjela nastavnog kadra po političkim linijama”.

 – I oni pate od korupcije i loše nastave. Studenti su na kraju uvijek u gubitku, kaže Bešlija.

“Koruptivno carstvo”

Da korjenite promjene može donijeti samo sistemsko rješenje, tvrdi Sabahudin Hadžialić, profesor na univerzitetima u nekoliko zemalja, te nekadašnji predavač na privatnom univerzitetu u Travniku.

 – Potrebna je koordinacija između državne Agencije, inspekcija i tužilaštava. No, to su i tri najslabije karike u ovom procesu. Postoje rješenja, ali se mora duboko ‘rezati’, ističe on za RSE.

Hadžialić smatra da provjeru moraju proći sve diplome u BiH od 1992. godine, te kaže da akcije, kao što je “Klaster”, predstavljaju “iglu u plastu sijena”.

 – I kad vam kažu da inspekcije nemaju kapacitet, to znači da ne postoji volja od nadležnih organa da to budu. U kantonima imate određene strukure ljudi koji kontrolišu i tužilaštva. Ovdje ne postoji volja, jer živimo u koruptivnom carstvu, kaže Hadžialić.

Afere zbog diploma

Akcija kodnog naziva “Klaster”, usmjerena protiv osumnjičenih za trgovinu diploma, nije jedina koja je otkrila afere u oblasti obrazovanja u BiH.

Senat Univerziteta u Sarajevu trebao bi se uskoro izjasniti o prijedlogu komisije, koju je formirao sa zadatkom da ispita validnost diplome Sebije Izetbegović, direktorice Kliničkog centra Univerziteta u Sarajevu (KCUS) i članice Stranke demokratske akcije (SDA).

Kako saznaje RSE, ova komisija predložila je Senatu da, zbog manjkavosti dokumentacije, Izetbegović bude poništena diploma o magistarskom studiju.

Istragu o njenoj diplomi pokrenulo je Tužilaštvo Kantona Sarajevo 2021. godine. Od hrvatskih vlasti zatražena je dokumentacija, jer je Izetbegović izjavila da je dio specijalizacije provela i u Zagrebu.

Tužitelji su, također, bavili diplomam Osmana Mehmedagića, donedavnog direktora Obavještajno-sigurnosne agencije BiH.

Tužilaštvo BiH je 2021. pokrenulo postupak protiv Mehmedagića, tereteći ga da je krivotvorio fakultetsku diplomu, no do danas nije poznato u kojoj fazi je istraga.